روشنتر ديده مىشود ، چه در آنجاست كه اختلاف و نوسان وسيع و عجيبى كه افراد بشر در درك و تعقل و كيفيت تفسير و بيان مساله وجود خداى تعالى دارند به خوبى به چشم مىخورد ، با اينكه همه شان در اصل وجود خدا متفقند ، چون داراى فطرت انسانىاند ، و اين مساله هم از الهامات مرموز و اشارات دقيق فطرت سرچشمه مىگيرد ، و لذا مىبينيم كه وجود اين فطرت از يك طرف ، و برنخوردن به دين صحيح از طرف ديگر عده اى از افراد انسان را بر آن داشته كه براى اسكات و قانع ساختن فطرت خود بتهايى از چوب و سنگ و حتى از كشك و يا گلى كه با بول گوسفند درست كرده ، آنها را شريك خدا بدانند و بپرستند ، همانطورى كه خدا را مىپرستند ، و از آنها حاجت بخواهند همانطورى كه از خدا مىخواهند ، و در برابر آنها به خاك بيفتند همانطورى كه در برابر خدا مىافتند ، حتى به اين هم اكتفاء نكرده كار را به جايى برسانند كه در همان عالم خيال بتها را با خدا در انداخته و سرانجام بتها را بر خدا غلبه داده و در نتيجه براى هميشه روى به بتخانه نهاده و خدا را فراموش كنند ، و بتها را بر خود و حوايج خود امارت و سرورى داده و خدا را معزول و از كار خدايى منفصل كنند ، در حقيقت منتها درجه اى كه اين عده توانسته‌اند در باره هستى خداوند فكر كنند اين است كه براى او وجودى قائل شوند نظير وجودى كه براى آلهه خود قائلند ، آلهه اى كه خود بدست خود يا بدست امثال خود آن را ساخته و پرداخته‌اند ، و لذا مىبينيم كه خدا را مانند يك يك بتها به وحدت عدديه اى كه در واحد است و از آن اعداد تركيب مىشود توصيف كرده‌اند . قرآن هم در آيه زير همين توصيف غلط آنها را حكايت كرده و مىفرمايد : « وَعَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَقالَ الْكافِرُونَ هذا ساحِرٌ كَذَّابٌ . أجَعَلَ الآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عُجابٌ » « 1 » چه از اين طرز گفتارشان معلوم مىشود كه دعوت قرآن را به توحيد ، دعوت به وحدت عددى تلقى كرده‌اند ، همان وحدتى كه در مقابل كثرت است ، و گمان كرده‌اند اگر قرآن مىفرمايد : « وَإِلهُكُمْ إِله واحِدٌ لا إِله إِلَّا هُوَ » « 2 » و يا مىفرمايد : « هُوَ الْحَيُّ لا إِله إِلَّا هُوَ فَادْعُوه مُخْلِصِينَ لَه الدِّينَ » « 3 » و يا آيات ديگرى كه دعوتشان به اين است كه خدايان برون از حدتان را

--> ( 1 ) و در شگفت شدند از اينكه بسوى ايشان از جنس خودشان ترساننده اى از طرف پروردگار آمد و كفار گفتند اين شخص جادوگرى است دروغپرداز . شگفتا ، آيا اين مرد اين همه خدايان را كنار زده و منحصر به خداى واحدى كرده است ! ؟ اين مطلب راستى مطلب بسيار عجيبى است . سوره ص آيه 5 . ( 2 ) معبود شما معبودى است يگانه ، معبودى جز او نيست . سوره بقره آيه 163 . ( 3 ) اوست همان زنده ، جز او معبودى نيست ، پس او را بخوانيد در حالى كه دين را براى او خالص كرده باشيد . سوره مؤمن آيه 65 .